Ký hiệu chấn 90 độ trên bản vẽ là một đường tâm (đường chấm gạch) trên hình trải phẳng, kèm ghi chú góc và hướng: BEND UP 90° nghĩa là gấp tấm lên trên 90 độ tính từ mặt nhìn thấy, BEND DOWN 90° nghĩa là gấp xuống dưới 90 độ. Đường chấm gạch chỉ vị trí đường chấn; ghi chú hoặc mũi tên chỉ hướng và góc; còn R chỉ bán kính uốn bên trong. Bài này cho bạn bảng ký hiệu chuẩn để đọc và để ghi sao cho xưởng chấn đúng ngay lần đầu, không phải hỏi lại.
Ký hiệu chấn 90 độ trên bản vẽ là gì?
Trên hình trải phẳng (flat pattern), mỗi đường chấn gồm ba phần thông tin. Hiểu đủ ba phần này là đọc được mọi bản vẽ chấn gấp:
| Thành phần | Thể hiện trên bản vẽ | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Vị trí đường chấn | Đường chấm gạch (_._._.) | Tâm bán kính uốn — nơi tấm bị gập |
| Góc chấn | Số độ trong ghi chú (90°, 45°, 135°) | Góc gấp, đo theo góc đã uốn |
| Hướng chấn | UP / DOWN hoặc mũi tên | Gấp lên trên hay xuống dưới so với mặt nhìn thấy |
| Bán kính uốn | R (R2 INSIDE) | Bán kính uốn bên trong của đường chấn |
Bảng ký hiệu chấn thường gặp nhất:
| Ghi chú trên bản vẽ | Ý nghĩa |
|---|---|
BEND UP 90° | Chấn (gấp) lên trên 90° |
BEND DOWN 90° | Chấn (gấp) xuống dưới 90° |
BEND UP 45° | Chấn lên trên 45° |
R2 INSIDE | Bán kính uốn bên trong 2mm tại đường chấn đó |
2x BEND UP 90° | Hai đường chấn, cùng gấp lên 90° |
4x BEND 90° (TYP) | Bốn đường chấn 90° giống nhau (TYP = điển hình, áp dụng cho tất cả) |
Đơn vị mặc định là độ cho góc và mm cho bán kính, trừ khi bản vẽ ghi khác. Góc chấn ghi là góc đã uốn (90° = vuông góc), không phải góc bù.
BEND UP và BEND DOWN khác nhau thế nào?
BEND UP và BEND DOWN chỉ khác nhau ở hướng gấp so với mặt phẳng bạn đang nhìn, còn góc và bán kính thì giống hệt. Quy ước phổ biến nhất:
- BEND UP — cánh tấm gấp lên trên, về phía người nhìn (ra khỏi mặt giấy). Đây là hướng mặc định trên đa số bản vẽ trải phẳng.
- BEND DOWN — cánh tấm gấp xuống dưới, ra xa người nhìn (vào trong mặt giấy).
Tại sao phân biệt hướng lại quan trọng: với một chi tiết có nhiều đường chấn, gấp sai một đường lên thay vì xuống sẽ cho ra một hình hoàn toàn khác — và thường không lắp được. Hướng chấn cũng quyết định mặt nào ra ngoài sau khi gấp, ảnh hưởng tới mặt sơn, mặt vân xước inox hay mặt có khắc.
| BEND UP 90° | BEND DOWN 90° | |
|---|---|---|
| Hướng gấp | Lên trên / về phía người nhìn | Xuống dưới / ra xa người nhìn |
| Mặt nhìn thấy sau khi gấp | Nằm trong lòng góc | Nằm ngoài lòng góc |
| Mũi tên ký hiệu | Chỉ lên / ra ngoài giấy | Chỉ xuống / vào trong giấy |
| Góc & bán kính | Như nhau | Như nhau |
Nếu bản vẽ không ghi rõ hướng, quy ước thông dụng là chấn lên (BEND UP). Nhưng để chắc chắn, hãy luôn ghi rõ — một dòng BEND DOWN 90° cạnh đường chấn loại bỏ mọi phỏng đoán ở xưởng.
Cách ghi nhiều đường chấn (2x BEND UP 90°, layer BEND)
Khi chi tiết có nhiều đường chấn, ghi gọn bằng số nhân (Nx) cho các đường giống nhau và đánh số riêng cho các đường khác hướng/khác góc. Nguyên tắc: một đường chấn = một đường chấm gạch + một ghi chú, đừng để xưởng phải đoán.
Cách ghi gọn và rõ:
2x BEND UP 90°— hai đường chấn cùng gấp lên 90°, dùng khi cả hai giống hệt nhau (cùng góc, cùng hướng, cùng bán kính).- Đánh số đường chấn (
BEND 1,BEND 2…) khi chúng khác nhau, rồi lập bảng chấn (bend table) ghi rõ từng đường: góc, hướng, bán kính. - Với chi tiết hình hộp/máng (channel), ghi rõ hai cánh đối nhau gấp cùng hướng (cả hai UP) để tạo hình chữ U, hay ngược hướng (một UP, một DOWN) để tạo hình chữ Z.
Bảng chấn mẫu cho một chi tiết bốn cạnh:
| Đường chấn | Góc | Hướng | Bán kính trong |
|---|---|---|---|
| BEND 1 | 90° | UP | R2 |
| BEND 2 | 90° | UP | R2 |
| BEND 3 | 90° | DOWN | R2 |
| BEND 4 | 135° | UP | R3 |
Về layer: trong file DXF, mỗi loại đường phải nằm trên một layer riêng — CUT cho đường cắt, BEND cho đường chấn, MARK cho đường khắc. Đường chấn trên layer BEND báo cho xưởng biết đây là đường gấp, không phải đường cắt — tránh sự cố tia laser cắt đứt nơi đáng lẽ phải gấp.
Bán kính uốn và hướng chấn ảnh hưởng đến trải phôi thế nào?
Bán kính uốn và góc chấn quyết định kích thước trải phôi (kích thước tấm phẳng trước khi gấp) — vì kim loại bị kéo giãn ở mặt ngoài và nén ở mặt trong khi uốn, nên tổng chiều dài hai cánh cộng lại không bằng chiều dài tấm phẳng. Phần chênh lệch này được tính qua hệ số K và phụ cấp uốn cong.
Các con số neo bạn cần biết:
| Thông số | Giá trị thực dụng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bán kính uốn trong tối thiểu | ≥ độ dày vật liệu (R ≥ t) | Nhỏ hơn dễ nứt mặt ngoài, nhất là inox & nhôm cứng |
| Hệ số K (K-factor) | ~0.44 (dải 0.33 – 0.50) | Vị trí lớp trung hòa; tăng theo bán kính/độ dày |
| Chiều cao cánh tối thiểu | ≥ 4× độ dày | Cánh ngắn hơn khó kẹp, dễ lệch góc |
| Lỗ cách đường chấn | ≥ 2.5× độ dày (tính từ mép lỗ tới đường chấn) | Gần hơn lỗ bị méo khi gấp |
Vì sao điều này liên quan tới ký hiệu chấn: khi bạn ghi R2 INSIDE thay vì để mặc định, xưởng dùng đúng dao và cối tương ứng, và phần mềm trải phôi tính đúng phụ cấp uốn cong (bend allowance) cũng như khấu trừ uốn cong (bend deduction). Ghi sai hoặc bỏ trống bán kính là nguyên nhân phổ biến khiến kích thước sau gấp lệch vài milimet so với bản vẽ. Chi tiết cách tính trải phôi và hệ số K nằm trong bài kỹ thuật chấn CNC cần biết.
Đặt file DXF thế nào để xưởng đọc đúng đường chấn?
Tách đường theo layer là cách chắc chắn nhất để xưởng phân biệt đâu là đường cắt, đâu là đường chấn. Một file DXF “đọc được ngay” cho gia công cắt laser + chấn CNC nên có:
- Layer
CUT— toàn bộ biên dạng cắt (đường liền đậm). Đây là đường laser sẽ cắt thật. - Layer
BEND— tất cả đường chấn (đường chấm gạch), kèm ghi chú góc + hướng cho từng đường. - Layer
MARK— đường khắc/đánh dấu nếu có (số part, đường tham chiếu lắp ráp). - Khung tên (title block) ghi: mác và độ dày vật liệu, dung sai chung, hướng vân (với inox xước), và xử lý bề mặt nếu có.
Vài lưu ý tránh lỗi thường gặp:
- Đừng vẽ đường chấn bằng đường liền đậm trùng layer với đường cắt — máy có thể hiểu nhầm thành đường cắt.
- Đừng chỉ gửi hình 3D mà không có hình trải phẳng nếu bạn muốn kiểm soát chiều trải phôi; tốt nhất gửi cả file 3D (STEP) lẫn DXF 2D.
- Ghi rõ mặt nào ra ngoài nếu chi tiết có mặt thẩm mỹ (mặt sơn, mặt inox xước) — vì hướng chấn UP/DOWN quyết định mặt đó nằm trong hay ngoài góc.
Muốn xem toàn bộ ký hiệu đường nét, dung sai và khung tên trên bản vẽ kim loại tấm, đọc thêm cách đọc bản vẽ gia công kim loại tấm và hướng dẫn thiết kế DFM.
Câu hỏi thường gặp
Dung sai góc chấn thường là bao nhiêu? Dung sai góc chấn CNC điển hình là ±0.5°, và dung sai kích thước cánh khoảng ±0.15mm cho chi tiết thông thường. Cần chặt hơn (ví dụ ±0.25°) thì hãy ghi rõ trên bản vẽ để xưởng tính thêm bước căn chỉnh và đo kiểm vào báo giá.
Chấn âm và chấn dương là gì? Trong thực tế xưởng, “chấn dương” thường chỉ góc gấp dưới 90° (góc nhọn, cánh khép vào trong) và “chấn âm” chỉ góc trên 90° (góc tù, cánh mở ra). Cách an toàn nhất là luôn ghi góc bằng số độ cụ thể (60°, 120°) thay vì chỉ dùng từ âm/dương, vì cách hiểu có thể khác nhau giữa các xưởng.
Ký hiệu chấn ngược (reverse bend) đọc thế nào? Chấn ngược là hai đường chấn liền kề gấp ngược hướng nhau — ví dụ một đường BEND UP 90° và đường kế bên BEND DOWN 90°, tạo bậc (offset) hoặc hình chữ Z. Mỗi đường vẫn ghi riêng góc và hướng; mũi tên ngược chiều nhau là dấu hiệu nhận biết.
Nếu bản vẽ không ghi hướng chấn thì sao? Quy ước thông dụng là chấn lên (BEND UP) khi không ghi rõ, nhưng đừng dựa vào đó. Một chi tiết nhiều đường chấn mà thiếu hướng dễ bị gấp sai. Hãy luôn ghi UP/DOWN hoặc dùng mũi tên cho từng đường — đây là một dòng ghi chú nhỏ nhưng tránh được việc làm lại cả lô.
Tôi cần ghi bán kính uốn cho từng đường chấn không? Nên ghi. Nếu để mặc định, xưởng sẽ dùng bán kính trong bằng độ dày vật liệu (R ≥ t) theo dao/cối sẵn có — thường là hợp lý. Nhưng khi chi tiết cần bán kính cụ thể (để lắp ghép hoặc thẩm mỹ), ghi R INSIDE rõ ràng giúp trải phôi tính đúng và kích thước sau gấp khớp bản vẽ.
Gửi bản vẽ, chúng tôi kiểm tra đường chấn cho bạn
Trước khi cắt, chúng tôi kiểm tra hình trải phẳng, hướng chấn và bán kính uốn theo độ dày vật liệu thực tế của bạn — phát hiện sớm cánh quá ngắn, lỗ quá gần đường chấn hay bán kính nhỏ dễ nứt. Cung cấp Mill Test Certificate (MTC) và kiểm tra mẫu đầu (first-article inspection) khi cần; ISO 9001 đang trong quá trình triển khai.
Gửi file DXF/STEP, chúng tôi xác nhận góc, hướng và bán kính chấn cho chi tiết của bạn trước khi báo giá. Yêu cầu báo giá, xem dịch vụ chấn CNC hoặc dung sai và mạch cắt laser.
